صبا باركزي
بی شک فروپاشی شوروی در 26 دسامبر 1991 میلادی را می توان مهمترین حادثه ی جهان در پایان قرن بیستم عنوان کرد. نوشتاری که در پیش رو دارید نگاهی است به علل و عوامل فروپاشی ابرقدرت بزرگ شرق که در آن سعی شده است مهمترین فاکتورهای فروپاشی اتحاد جماهیر را مورد بحث و بررسی قرار دهد. البته آن چه که بیشتر دراین نوشتار مد نظر قرار خواهد گرفت سال های پایانی حیات اتحاد جماهیر شوروی است یعنی سال هایی که میخائیل گورباچف در صدد برآمد تا با یک رویکرد اصلاح طلبانه به حل و فصل بحران های موجود در شوروی بپردازد.
کافی است کتاب مزرعه ی حیوانات اثر به یاد ماندنی جرج ارول را بخوانید آن گاه به خوبی در خواهید یافت که چرا اتحاد جماهیر شوروی فرو پاشید. جرج ارول نویسنده ی آمریکایی در این رمان جذاب و خواندنی داستان مزرعه ای را به تصویر می کشد که حیوانات این مزرعه دریک اقدام هماهنگ و از قبل سازمان دهی شده بر علیه صاحبان مزرعه شورش می کنند و موفق می شوند انسان های مالک مزرعه را از مزرعه بیرون کنند و خود یک نظام جدید در مزرعه ایجاد نمایند. حیوانات در این مزرعه یک قانون اساسی شامل هفت بند را تشکیل می دهند و برابری را میان همه ی حیوانات رسما اعلام می کنند. به عبارتی در مزرعه یک حکومت تشکیل می دهند. لکن بعد از مدتی میان رهبران انقلاب حیوانات در مزرعه اختلافاتی بروز می کند و یکی از دو لیدر انقلاب حیوانات با کنار زدن رقیب خود نوعی دیکتاتوری و استبداد را توام با عوام فریبی روی کار می کند. اندک اندک در قانون اساسی دخل و تصرف شده و باب مذاکره و مراوده با انسان ها نیز باز می شود و در نهایت هم آرمان های انقلابی حیوانات مزرعه به باد فراموشی سپرده می شود.
در این داستان شورش حیوانات به عنوان نماد انقلاب اکتبر 1917 کمونیست ها درشوروی می باشد و اختلاف به وجود آمده میان رهبران انقلاب و شورش نیز به اختلافات به وجود آمده میان استالین و تروتسکی و دیگر رهبران طراز اول انقلاب اکتبر اشاره دارد که در نتیجه به تبعید و قتل تروتسکی منجر شد(1). در نهایت هم آن چه که در دوران استالین تحقق پیدا کرد نه یک حکومت کارگری بلکه یک حکومت توتالیتر سرکوب گر بود که حتی به انقلابیون نیز رحم نمی کرد. به هر حال هر کسی که کتاب ارول را بخواند به خوبی درخواهد یافت که از زمان آغاز انقلاب اکتبر تا پایان دوران استالین بر شوروی چه گذشته است، دورانی که گفته می شود که ریشه های فروپاشی شوروی را در آن دوره باید جستجو کرد.
بعد از استالین به ترتیب خروشچف، برژنف، آندروپف، چرنینکو و در نهایت میخائیل گورباچف زمام امور را در شوروی بر عهده داشتند ولی از زمان برژنف که این کشور وارد یک مسابقه ی تسلیحاتی کاملا همه جانبه با آمریکا و غرب شد اندک اندک نشانه های زوال و بحران در عرصه های سیاست و حکومت اتحاد جماهیر شوروی نمایان شد و در دهه ی هشتاد بود که شواهد و قراین کافی برای محرز شدن بحران در این کشور فراهم شده بود. بحرانی که لنین رهبر انقلاب کمونیستی شوروی در ماه های پایانی حیاتش آن هم در حدود شش دهه قبل آن را پیش بینی کرده بود ولی هیچ برنامه ای برای مهار آن ها نداشت ، ولی در دهه ی هشتاد یکی از رهبران نسل سوم انقلاب یعنی میخائیل گورباچف با درک این بحران ها برنامه هایی را برای مهار این معضلات در دستور کار خود قرار داد.
از دیدگاه کارشناسان مسائل روابط بین الملل مخصوصا شوروی پژوهان مطرحی مانند شارل بتلهایم، مهم ترین فاکتور فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی را می توان در سلطه و انحصار حزب حاکم بر سیاست، اقتصاد و فرهنگ جامعه ی شوروی عنوان کرد.
عامل فوق باعث شد که شوروی با چالش های متعددی مواجه شود که به قول ناصر فکوهی صاحبنظر ایرانی شوروی را در تولید منابع لازم برای تجدید تولید و تداوم حیاتش عاجز کرده بود. سلطه و انحصار حزبی بر حوزه های سیاست، اقتصاد و فرهنگ باعث شد که شوروی با چهار چالش اساسی مواجه شود که عبارت اند از:
1- بی اعتمادی جامعه ی شوروی به حزب کمونیست و فاصله گرفتن بیش از پیش مردم از حزب که این امر در درجه ی اول ناشی از دیکتاتوری حزبی بود که در این کشور اعمال می شد.
2- روی کار آمدن یک اقتصاد متمرکز غیر پویا در شوروی.
3- وارد شدن به یک رقابت نفس گیر جهانی تحت عنوان جنگ سرد.
4- بروز یک بحران اجتماعی که حاکی از شکست ایدئولوژی کمونیستی در پروسه ی ملت سازی در این کشور بود.
گورباچف با درک این مشکلات و معضلات در سال 1985 به رهبری حزب کمونیست انتخاب شد. گورباچف برای مهار بحران های اقتصادی طرح پروستاریکا ( دوباره سازی ) را پیشنهاد کرد(2) و برای حل معضلات سیاسی سیاستی را تحت عنوان گلاسنوست ( توسعه ی سیاسی ) مد نظر قرار داد.
اصلاحات گورباچف علی رغم این که در برخی مسائل دستاوردهایی را برای شوروی و حزب کمونیست در بر داشت ولی درنهایت فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی را سرعت بیشتری بخشید. هدف گورباچف از پروستاریکا در حقیقت افزایش سطح بازده و ارتقاء رفاه در جامعه ی شوروی بود و در این راستا مالکیت خصوصی را بر بعضی کسب و کارها مجاز اعلام کرد. البته در ابتدا مالیات های سنگینی برای این خصوصی سازی ها وضع کرد ولی بعد از مدتی مالیات ها را از میان برداشت. دانشنامه ی اینترنتی ویکی پدیا در تشریح نتایج پروستاریکا می نویسد: (( با پایان دههٔ ۱۹۸۰ کمبود شدید منابع اولیهٔ غذایی (گوشت، و شکر) باعث معرفی دوبارهٔ سیستم زمان جنگ جیره بندی کوپنهای غذایی که طبق آن هر فرد در هر ماه تنها میتوانست مقدار معینی از هر محصول را مصرف کند شد. در قیاس با ۱۹۸۵ کسری دولت از( ۰) تا ۱۰۹ میلیارد روبل افزاش یافت. مخازن طلا از ۲۰۰۰ به ۲۰۰ تن کاهش یافتند و بدهی خارجی از( ۰ ) به ۱۲۰ میلیارد دلار رسید.))
اتخاذ سیاست توسعه ی سیاسی ( گلاسنوست ) که گورباچف در صدد بود به وسیله ی آن فضای باز سیاسی را در شوروی ایجاد کند و از اختیارات حزب کمونیست بکاهد نیز پیامدهای منفی بسیاری را برای کرملین سرخ در پی داشت. هر چند اتخاذ این سیاست ها باعث شد که وجهه ی شوروی در جهان بهبود یابد و گورباچف جایزه ی صلح نوبل 1990 را از آن خود کند ولی در مجموع، کارشناسان مسائل شوروی بر این باورند هر چند اتخاذ سیاست توسعه ی سیاسی در شوروی سیاستی لازم و ضروری به نظر می رسید لکن اتخاذ آن سیاست در سال های گورباچف که ضعف حزب کمونیست بر همگان آشکار شده بود کاملا یک اشتباه غیر قابل جبران بود.
به محض اینکه این سیاست از سوی گورباچف اعلام شد و گورباچف از دکترین برژنف در سیاست خارجی فاصله گرفت(3) شورش های متعددی از سوی اقلیت ها و دیگر جریان های سیاسی ضد کمونیست و مخصوصا جنبش های ناسیونالیستی در کشورهای عضو اتحاد شوروی به وقوع پیوست که بعد از مدتی زوال احزاب کمونیست را در آن کشورها در پی داشت.
با تمام این ها دوران گورباچف یک دستاورد بزرگ و مهم برای اتحاد شوروی و حزب کمونیست در پی داشت و آن هم این بود که اگر گورباچف با شعارهای تنش زدایانه ی خود با غرب وارد صحنه نمی شد و اگر نیروهای ارتش سرخ را از افغانستان خارج نمی کرد و اگر جنگ سرد را با آمریکا مختومه اعلام نمی کرد قطعا سرنوشتی به مراتب دردناک ترو فاجعه آمیز تر از فروپاشی در انتظار حزب کمونیست و اتحاد شوروی می بود.
منبع : خبرگزاری صدای افغان
چاپ
ذخيره
بفرستيد
